Hasteko, kontatuko al diguzu zertan datzan ‘Pedro Arrupe, ¿Yo viví la bomba atómica’ eta zer istorio hurbildu nahi izan diozun publikoari lan honen bidez?

Dokumentala denok ezagutzen dugun gertaera historiko batetik abiatzen da: 1945eko abuztuaren 6an Hiroshiman lehen bonba atomikoa jaurti izana. Hala ere, gure oroimenak batez ere onddo nuklearraren irudia gorde du, eta tragedia hura lurretik bizi izan zutenen istorioak, berriz, askoz ere isilduago geratu dira.

Ezagutzen ez ditugun istorio horien artean dago Pedro Arrupe jesuita euskaldunarena ere. Abuztuaren 6 hartan, Arrupe nobizioen maisua zen Nagatsukan, leherketaren epizentrotik sei kilometro eskasera. Bonbardaketatik bizirik ateratzeaz gain, nobiziatua behin-behineko ospitale bihurtu zuen eta ehunka zaurituri artatu zituen, 150 pertsona baino gehiagoren bizitza salbatzea lortuz. Esperientzia hark sakon eraldatu zuen haren bizitza, eta urte batzuk geroago Jesusen Lagundiaren Nagusi Nagusia izatera eramango zuen bidea markatu zuen.

Baina dokumental hau ez da iraganaren oroitzapena edo biografia hutsa. Orainaldirako bidaia ere bada. Bonba lehertu zenetik 80 urte igaro direnean, Deustuko Unibertsitateko irakasle Leyre Arrietaren eskutik, Arrupek ezagutu zuen Japonian zehar, haren jaioterrian eta Vatikanon barrena ibilbide bat egingo dugu. Bere arrastoa jarraitu nahi dugu, haren ondareak gaur egun zer esanahi duen ulertzeko. Bide horretan, Japonian Arrupe pertsonalki ezagutu zuten pertsonekin hitz egiten dugu, bonba atomikotik bizirik atera zirenekin —hibakushaekin—, hark artatu zituen biktimekin eta haren esku-hartzeari esker bizia salbatu zuten pertsona batzuen ondorengoekin. Erroman, berriz, haren figuraren inguruko adituekin, Arruperen beatifikazio- eta kanonizazio-prozesua zuzentzen duen Lagundiaren postuladore nagusiarekin eta Jesusen Lagundiaren Nagusi Nagusia den Sosa aitarekin hitz egiten dugu.

Dokumentalak gai unibertsal bati buruz hitz egiten du: gizakiak izuaren erdian gizatasunez erantzuteko duen gaitasunari buruz, memoria erantzukizun gisa ulertzeari buruz eta indarkeria nuklearraren ondorioei aurrez aurre begiratzen jarraitzeko beharrari buruz.

‘Pedro Arrupe. Yo viví la bomba atómica’ bidaia fisiko, emozional eta pedagogikoa da, eta gogorarazten digu Hiroshima eta Nagasaki ez direla iraganekoak soilik, baizik eta orainean sakonki interpelatzen gaituztela. Baina ez hori bakarrik. Eliza ulertzeko modu bat ere erakusten digu —pertsonengandik hurbil dagoena eta justiziarekin, bakearekin eta ahulenekin konprometitua—, gaur egun ere idar harrigarria izaten jarraitzen duena.

Niretzat, gainera, dokumental honek aukera paregabea eskaintzen zuen. Zergatik? Seguruenik, Arrupe aita pertsonalki ezagutu zutenen testigantza jasotzeko eta, aldi berean, hibakushaei ahotsa emateko azken aukera izango delako. Batzuk zein besteak oso adinekoak dira; asko ehun urte ingurukoak dira edo ehun urte baino gehiago dituzte, eta, hala ere, bizitakoa kontatzeko erantzukizuna sentitzen jarraitzen dute, belaunaldi gazteek ahaztu ez dezaten.

Bada transmititu nahi nuen mezu bat, bereziki interesatzen zitzaidana. Energia atomikoa helburu belikoetarako erabiltzearen arriskua ez da desagertu, eta arma nuklearrak existitzen diren bitartean, Hiroshima eta Nagasaki ohartarazpen bat izaten jarraituko dute. Horregatik, hain zuzen ere, hibakushen ahotsak duela laurogei urte bezain beharrezkoak dira gaur egun.

Nola sortu zen proiektuaren ideia? Zerk piztu zuen Pedro Arruperen historia ikuspegi honetatik kontatzeko interesa?

Dena Loiolan Done Jakue Bideari ekitean egindako irakurketa batetik sortu zen. Santutegian, ekoiztetxeko lankide batek ‘Pedro Arrupe. Yo viví la bomba atómica’ liburuaren berri izan zuen. Irakurri ondoren, jesuitaren bizitzako oso pasarte ezezaguna zela konturatu zen, eta, Arrupe nor zen kontuan hartuta —euskaldun unibertsala— eta Hiroshiman eta Nagasakin bonba atomikoa lehertu zeneko 80. urteurrena ospatzear zela ikusita, kontatzeko oso interesgarria zen ideia zela iruditu zitzaion.

Proiektua New Servicing Media Euskadiren esku jarri zuen, eta proiektuaren bideragarritasuna aztertzea erabaki zen. Finantza-egitura antolatu ondoren, proiektua babestu duten lankide gogotsuak izan ditugu, eta tratamenduarekin eta aurretiazko gidoia lantzearekin hasi ginen.

Proiektu honekiko nire interesa, lehenik eta behin, pertsonaia bera aukeratzetik sortu zen. Deustuko Unibertsitatean ikasi nuenez, aita Arruperen izena ezaguna egin zitzaidan. Banekien Jesusen Lagundiaren Nagusi Nagusi izatera iritsi zela eta bere garaira aurreratutako gizona izan zela, Elizak errefuxiatuekin eta behartsuenekin konpromiso aktiboa hartu behar zuela sinetsita. Hala ere, erreferentzia horietatik harago, haren bizitzaz oso gutxi nekien eta gehiago jakin nahi nuen.

Interes horri beste arrazoi bat gehitu zitzaion, niretzat oso garrantzitsua zena: gerraren izuaz eta mehatxu nuklearraz hitz egitea, hain zuzen ere, lehen bonba atomikoa jaurti zenetik laurogei urte bete diren honetan. Uste dut urteurren horrek atzera begiratzera behartzen gintuela, ez soilik gertatutakoa gogoratzeko, baita oraindik presente dagoen arrisku baten inguruan hausnartzeko ere.

Baina, batez ere, aukera hau baliatu nahi izan nuen biktimei ahotsa emateko. Hori izan da beti nire ibilbide profesionalaren eragile nagusietako bat ikus-entzunezkoen munduan. Hibakushengana hurbildu nahi nuen, ziur bainago haiek direla bakearen balioa eta gerra-gatazka baten izugarrikeria hobekien erakuts diezazkiguketenak.

Ikerketa- eta errealizazio-prozesuan zehar, zer erronkari egin behar izan diozue aurre? Izan al da zuen historia ulertzeko modua aldatu duen aurkikuntza edo uneren bat?

Istorio honen erronka nagusia Japonian eta Erroman, batez ere, garatzen den proiektu bat eraikitzea izan zen, Euskal Herritik abiatuta. Paperean, dena posible dela dirudi, baina ideia hori errealitate bihurtzeak ikerketa-, koordinazio- eta konfiantza-lan handia eskatzen zuen taldeko kideen artean. Horren atzean aurrekoizpen oso bizia egon da, hilabetetako lana, Japoniako gure kontaktuekin koordinatuz eta Jesusen Lagundiaren laguntzarekin. Guztion ahaleginari esker, istorio hau hobekien konta dezaketen pertsonen ahotsetatik kontatu ahal izan da.

Dokumentalak abiapuntu oso argia zuen: izenburua ere hartzen duen ‘Pedro Arrupe. Yo viví la bomba atómica’ liburua. Hasieratik nahi izan genuen kontakizun hori gure gidari izatea. Gure ikertzaile Leyre Arrietak Japoniara eta Erromara bidaiatu behar zuen, urteak igaro ondoren —kasu batzuetan, 80 urte— Arrupek berak idatzitako istorioekin elkarrizketan arituko ziren istorioak konta zitzaketen pertsonak elkarrizketatzeko asmoz. Ez gehiago, ez gutxiago.

Harekin urteetako lana partekatu zuten jesuitekin, bonbaren ondoren Hiroshiman artatu zituen biktimekin eta gaur egun esker oneko zor sakona sentitzen duten haien senideekin elkarrizketatzea amesten genuen. Nagatsukako bizilagunak ezagutzea ere espero genuen; Arruperekin batera bizi izan ziren eta haren eraginez bizitza aldatu zitzaien pertsonak, hain zuzen. Azken batean, Arruperen figura berreraikitzea, hura ezagutu zutenen eta utzitako ondarearen arabera oraindik ere bizi direnen bidez. Hasieran, ezinezkoa iruditzen zitzaigun, eta, hain zuzen ere, horregatik du hainbesteko balioa lortu izanak.

Haien bila jo genuen, proposatu genuen gidoi-tratamendua liburuko pasarte esanguratsuenetako batzuetan oinarritzen delako. Artxiboko irudien bidez irudikatu ezin diren kontakizunak direnez, adimen artifizialaren bidez birsortzea erabaki genuen.

Hala ere, baliabide bisual hori ez zen inoiz helburu bat izan bere horretan, askoz ere garrantzitsuagoa den xede baten zerbitzura dagoen tresna baizik: Arruperen idatzizko lekukotasunari balioa ematea eta egiaztatzea, laurogei urte geroago, haren hitzek oraindik ere oihartzuna eta babesa aurkitzen dutela harekin esperientzia hura partekatu zutenen ahotsetan.

Kontakizun idatziaren eta protagonisten memoriaren arteko bat-etortze izugarri hori da, zalantzarik gabe, dokumentalaren baliorik handienetako bat. Hor hartzen du zentzua bere osotasunean: oroimena ez da jada idatzizko kontakizun hutsa, esperientzia bizia baizik.

Lana Donostia Zinemaldiaren Zinemira sailean egongo da. Zer esan nahi du zuretzat eta talde osoarentzat filma testuinguru honetan aurkezteak?

‘Pedro Arrupe. Yo viví la bomba atómica’ Zinemira sailean lehiatzeko hautatu izana, batez ere, izugarrizko harrotasuna da. Dokumentala urteko euskal ekoizpen nabarmenenen artean aintzat hartu dutela jakitea sekulako aitortza da. Gainera, euskal zinemari eskainitako sailean parte hartzea eta dokumentala Zinemaldiaren babespean estreinatu ahal izatea proiektu honetarako imajina genezakeen erakusleiho onena da.

Albistea jaso nuenean, deskribatzen zaila den emozio, poz eta esker oneko nahasketa bat sentitu nuen. Dokumental honen atzean, pertsona askoren lan eta ilusio partekatu handia dago. Horregatik, Zinemiran hautatu izana ez da azken emaitza soilik saritzen duen aitortza, talde handi baten ahalegina ere aitortzen du.

Zer espero duzu publikoak sentitzea 'Pedro Arrupe. Yo viví la bomba atómica’ ikusi ondoren? Ba al dago eragin nahiko zenukeen hausnarketa edo elkarrizketarik?

Lan honetatik espero dudana da, batez ere, ikuslea lehen minututik harrapatzea eta amaierara arte ez askatzea. Entzute aktibo eta arretatsuari eustea, Pedro Arrupe nor izan zen ezagutzeko eta haren ondarearen sakontasuna ulertzeko.

Baina, batez ere, filma ikusten duen edonor hibakushengatik hunkituta ateratzea nahiko nuke. Hori da prozesu osoan zehar gehien markatu nauen alderdia. Imajinatu ezinezko izua bizi izan zuten: bonbatik bizirik atera ziren, zauri fisiko eta emozionalak jasan zituzten, maite zituzten pertsonak galdu zituzten eta haien bizitzak berreraiki behar izan zituzten gerraostean, mina, arbuioa eta prekarietatea nagusi ziren garai batean. Eta, hala ere, haiek dira aurrera pausoa eman eta hori kontatzeko prest agertu direnak.

Keinu horretan bada sakonki eskuzabala den zerbait: Isiltasuna hauta zezaketen, baina, hala ere, hitz egiten jarraitzen dute. Lekukotasuna ematen jarraitzen dute, belaunaldi berriei begietara begiratuz, ia etsipenez galdetzeko: zer ari zaigu gertatzen? Zer ez dugu ikasi? Zergatik jarraitzen dugu akats berak errepikatzen?

Filmean zehar hainbat une daude non haietako batzuek esaten duten bizirik jarraitu nahi dutela oraindik ere misio bat dutelako: gertatutakoa kontatzen jarraitzea. Ez beraiengatik, atzetik datozenengatik baizik. Egunen batean inork esan ez dezan ez zuela horren berri.

Zinematik ateratzean norbaitek pentsatzen badu: zein izugarria den gerra; zein izugarriak diren arma nuklearrak; nola liteke hura bizi izan zutenak gehiago ez entzutea?, orduan sentituko dut lan honek bere helburua bete duela.

Donostian estreinatu ondoren, zeintzuk izango dira dokumentalaren hurrengo urratsak? Beste zinema-jaialdietan parte hartzeko edo zinema-aretoetan estreinatzeko ibilbiderik aurreikusten duzue?

Dokumentala Bilbora ere iritsiko da ondoren, Arruperen jaioterrira, eta Mungiara, haren familia jatorriz bertakoa baitzen. Azaroan ZINEBI jaialdian ikusi ahal izango da. Ondoren, zinema-areto komertzialetan egingo du ibilbidea, eta ETB1en eta ETB2n nahiz TVEn ere emango da. Gure helburua da Japoniara ere iritsi ahal izatea. Gure ilusioa da Hiroshiman ere proiektatu ahal izatea.